web analytics

Filosofie en verandering

Auteur: Hans van Emmerik

Verandermanagement is bij uitstek een vakgebied waar verschillende disciplines samenkomen. Bedrijfskunde, psychologie, rechten; om er maar een paar te noemen. Inzichten uit de filosofie liggen minder voor de hand om veranderprocessen te begrijpen en in te richten. Ten onrechte.

De grootste verandering aller tijden

70.000 jaar geleden waren onze voorouders nog een weinig belangwekkende diersoort die leefde te midden van vele andere soorten. Maar vandaag de dag zijn wij, Homo sapiens, de heersende diersoort op de planeet.

Hoe komt dat zo?

Filosoof Yuval Noah Harari – bekend van de bestsellers Sapiens en Homo deus – schrijft ons succes toe aan ons ‘vermogen tot fictie’. Wij zijn als enige zoogdieren in staat om in zeer grote groepen van vreemden flexibel samen te werken. Daarvoor verzinnen we ‘gemeenschappelijke mythen’ .

Wij mensen leven in een duale realiteit, waar de realiteit van chimpansees bestaat uit objectieve entiteiten , zoals rivieren, bomen en fotosynthese, hebben wij hier verzonnen mythen aan toegevoegd. Peugeot en de Nederlandse Spoorwegen zijn ontstaan uit de gedachten van mensen, net als de grondwet, de Verenigde Staten, de vrije markt, democratie en de Euro. Omdat grote groepen mensen hierin geloven noemen we dit ook wel ‘intersubjectieve entiteiten’ .

Als één individu zijn of haar opvattingen verandert is dat niet van belang. Maar als veel mensen er niet meer in geloven, hun vertrouwen verliezen, dan is het de vraag hoe lang de ‘intersubjectieve entiteit’ blijft bestaan.

Waarom geloven we in organisaties?

Mensen zijn zich als enige soort bewust van sterfelijkheid. Onze instinctmatige drijfveer om in leven te blijven en onze dagelijkse confrontatie met de dood leiden tot een ‘psychologisch conflict’. De Terror Management Theory stelt dat wij psychologische afweermechanismen ontwikkelen om met dat conflict om te gaan.

Organisaties zijn zo`n belangrijk afweermechanisme. Voor sommige mensen is hun werk meer dan het afwerken van taken. De organisatie is voor hen een hechte groep waar ze graag toe behoren of ze ervaren hun werk als het dienen van een hoger doel. De organisatie geeft hun leven betekenis.

Dankzij mythen kunnen we samenwerken

Het unieke aan ons – Homo sapiens – is dat we elkaar niet eens persoonlijk hoeven te kennen om wel in dezelfde mythe te geloven en te kunnen samenwerken. En zolang mensen geloven en gehoorzamen aan dezelfde wetten, regels, normen en waarden; dan wordt samenwerken mogelijk.

Denker des vaderlands René ten Bos betoogt bijvoorbeeld dat we bureaucratie nodig hebben. ‘Het is een manier om orde en structuur aan te brengen, en geeft ons een idee van controle. Bovendien hebben we geen andere manier om de grote taken van de maatschappij te organiseren. Ze vereisen standaardisering: van processen, van vraag, van kennis.’

Verander de perceptie en realiteit

Organisaties zijn aan de ene kant intersubjectief – ze bestaan omdat we erin geloven –, aan de andere kant kunnen we organisaties ook ‘zien’, ‘voelen’ en ‘horen’, bijvoorbeeld via werkplekken, collega`s, websites en reclamefilmpjes. Filosoof Luc de Brabandere stelt dat je voor een succesvolle verandering beide dingen moet veranderen: de perceptie en de realiteit.

Het is goed denkbaar dat het veranderen van de perceptie andere vaardigheden vraagt dan het veranderen van de realiteit. Zo kan een communicatieprofessional waardevol zijn bij het veranderen van de perceptie, en kan een projectleider nodig zijn om stapje-voor-stapje de realiteit te veranderen.

Leve onze (verander)fantasie

Medewerkers, die elkaar niet persoonlijk kennen, kunnen toch succesvol samenwerken omdat ze geloven in, en handelen naar dezelfde missie, waarden en regels.

Dankzij onze collectieve fantasie zijn er middeleeuwse kerken, mensenrechten, ziekenhuizen en vers gevulde supermarkten.

Literatuur

Harari, Y.N. (2017:34) Sapiens – een kleine geschiedenis van de mensheid. 19e druk. Thomas Rap.

Objectief betekent in deze dat het losstaat van het menselijk bewustzijn en menselijk opvattingen.
Dit in tegenstelling tot iets subjectiefs dat afhankelijk is van het bewustzijn en de opvattingen van één individu.

Jonas, E., Kauffeld, S., Sullivan, D. & Fritsche, I. (2011) Dedicate your life to the company! A terror management perspective on organizations. Journal of Applied Social Psychology, 41(12), 2858-2882.

https://www.filosofie.nl/nl/artikel/45297/rene-ten-bos-leidinggeven-draait-niet-om-controle-maar-om-dingen-in-beweging-zetten.html

Tags: , , ,

Reageer